Fındıkta genel takvim şöyledir: fosfor ve potasyum Kasım-Şubat arasında, kireç Kasım-Aralıkta, yanmış ahır gübresi Kasım-Mart arasında, azotlu gübre ise çoğunlukla Şubat sonu-Mart başı ile Mayıs sonu-Haziran başı olmak üzere iki parçada verilir. Ancak bu takvim, her bahçede aynı miktar gübre atılacağı anlamına gelmez; doğru gübre, doğru ay ve doğru miktar için toprak ve yaprak analizi esastır.
Gübreleme Takviminin Temel Kuralı: Önce Analiz
Fındık bahçesinde gübreleme, alışkanlığa veya komşu bahçedeki uygulamaya göre yapılmamalıdır. Aynı köyde, hatta yan yana iki bahçede bile toprak derinliği, pH, organik madde, eğim, drenaj ve besin maddesi durumu değişebilir. Bu nedenle takvimin ilk işi, bahçeyi temsil eden doğru toprak ve mümkünse yaprak örneği almaktır.
Toprak örneği alınırken bahçenin tamamı aynı özellikte değilse farklı kısımlar ayrı değerlendirilmelidir. Yol kenarı, gübre yığını yanı, harman yeri, çit dipleri ve aşırı çamurlu alanlar örnek için uygun değildir. Fındık bahçesinde genel uygulama, bahçede S, U veya zikzak şeklinde yürüyerek farklı noktalardan örnek almak ve bu örnekleri aynı derinlik grubunda karıştırarak laboratuvara göndermektir.
Yaprak analizi de özellikle azot ve mikro besin elementleri açısından önemlidir. Yaprak örneği, hasat olumundan yaklaşık 10-15 gün önce alınır. Farklı çeşitler varsa ayrı örneklenmeli; hastalıklı, böcek zararına uğramış veya şekli bozulmuş yapraklar genel örneğe karıştırılmamalıdır. Analiz sonucu olmadan yapılan gübreleme, hem para kaybına hem de toprağın zamanla bozulmasına yol açabilir.
Kasım-Şubat: Kışlık Gübreleme Dönemi
Fındıkta kışlık gübreleme denince çoğunlukla fosforlu gübreler, potasyumlu gübreler, organik gübreler ve kireçleme anlaşılır. Bu dönemin tercih edilmesinin nedeni, fosfor ve potasyumun toprakta az hareket etmesi ve kök bölgesine doğru yerleştirilmesinin zaman istemesidir. Kış uygulamaları yapılırken toprak tavında olmalı; aşırı ıslak, suya doygun veya donlu zeminde işlem yapılmamalıdır.
Kışlık gübreler yüzeye serpilip bırakılmamalıdır. Fındıkta köklerin aktif olduğu alan, dal uçlarının iz düşümündeki banttır. Bu nedenle gübreler ocağın gövdesine değil, taç iz düşümüne verilmelidir. Özellikle eğimli arazilerde kök dağılımı düz bahçelerden farklıdır; kökler eğimin alt tarafında ve yanlarda daha fazla gelişebilir. Bu yüzden bant veya çukur yerleri bahçenin eğimine göre dikkatle seçilmelidir.
Kasım, Aralık, Ocak ve Şubat ayları sahil, orta ve yüksek kol bahçelerinde aynı şekilde ilerlemez. Sahilde tomurcuk uyanması daha erken başlayabildiği için bazı ilkbahar işleri öne gelir; yüksek kesimlerde ise toprak geç tava gelir ve uygulama birkaç hafta kayabilir. Takvimi ay adına göre değil, bahçenin fenolojisine ve toprak koşuluna göre okumak gerekir.
Azotlu Gübre: Şubat Sonu-Mart ve Mayıs Sonu-Haziran
Azot, fındıkta sürgün gelişimi, yapraklanma ve verim için önemli bir besin maddesidir. Fakat toprakta yıkanmaya daha açık olduğu için tek seferde ve yüksek miktarda verilmesi doğru değildir. Resmi teknik önerilerde azotlu gübrenin genellikle ikiye bölünerek verilmesi tavsiye edilir: ilk yarı fındıklar uyanmadan önce veya tomurcuk kabarma-yapraklanma başlangıcında; ikinci yarı ise çiçek gözlerinin oluştuğu Mayıs sonu-Haziran başı döneminde uygulanır.
İlk uygulama çoğu bahçede Şubat sonu-Mart ayı dönemine denk gelir. Sahil kesimlerde bu dönem erkene, yüksek rakımlı bahçelerde daha geç tarihlere kayabilir. Burada asıl işaret takvim yaprağı değil, fındığın uyanma durumudur. Tomurcuklar kabarmaya başlamış, toprak işlenebilir hâle gelmiş ve şiddetli yağış beklenmiyorsa uygulama için uygun bir pencere yakalanabilir.
İkinci azot uygulaması çoğunlukla Mayıs sonu-Haziran başı dönemindedir. Bazı il müdürlüğü duyurularında Mayısın ikinci yarısından Haziranın ikinci yarısına kadar fenolojiye göre uygulama yapılabileceği belirtilir. Bu dönem gelecek yılın ürün potansiyeli açısından da önemlidir; çünkü fındıkta çiçek gözlerinin teşekkülü bu döneme rastlar.
Azotlu gübre, ocakların dal uçları iz düşümü altındaki yaklaşık 30-40 cm genişlikteki banda serpilir ve 5-10 cm kadar toprakla karıştırılır. Otlu alana doğrudan gübre atmak yerine bant önce otlardan temizlenmelidir. Gübreyi ocağın tam dibine yığmak, yüzeyde bırakmak veya yağmurdan hemen önce yüksek miktarda atmak verimi artırmaz; tersine kayıp ve çevre kirliliği riskini yükseltir.
Fosforlu Gübre: 3 Yılda Bir, Kasım-Şubat Arasında
Fosfor, kök gelişimi ve bitkinin genel gelişme gücü açısından önemlidir. Ancak fosfor toprakta kolay hareket etmediği için uygulama şekli azottan farklıdır. Fındıkta fosforlu gübreler, analizde ihtiyaç görülürse genellikle 3 yılda bir ve Kasım-Şubat arasında uygulanır.
Fosforlu gübreyi yüzeye serpip bırakmak etkili bir yöntem değildir. Teknik önerilerde fosforun, ocakların dal iz düşümünde açılan 16-32 adet çukura eşit şekilde konulup üzerinin toprakla kapatılması tavsiye edilir. Çukur derinliği kaynaklarda yaklaşık 15-25 cm aralığında verilir. Amaç, gübreyi köklerin yararlanabileceği bölgeye yerleştirmek ve toprakla gereğinden fazla temas ederek elverişsiz hâle geçmesini azaltmaktır.
Kireçleme gereken bahçelerde fosfor uygulamasına ayrıca dikkat edilmelidir. Toprak analizi hem kireç hem fosfor ihtiyacını gösteriyorsa, uygulama sırası ve aradaki süre için il veya ilçe tarım müdürlüğünden teknik görüş alınmalıdır. Ordu İl Tarım ve Orman Müdürlüğünün uyarılarında, kireç ve fosfor ikisi de eksikse önce kireç uygulanması ve fosforlu gübre için aradan süre bırakılması gerektiği belirtilmektedir.
Potasyumlu Gübre: Analizde Eksiklik Varsa Kasım-Şubat
Potasyum, fındıkta meyve kalitesi, dolgunluk, su dengesi ve bitkinin dayanıklılığı açısından önemlidir. Buna rağmen her fındık bahçesine potasyum vermek doğru değildir. Fındık Araştırma Enstitüsü, Karadeniz Bölgesi fındık topraklarının çoğunda potasyumun yeterli olabildiğini; bu nedenle potasyum uygulamasının analiz sonucuna göre yapılması gerektiğini vurgular.
Eksiklik belirlenirse potasyumlu gübreler genellikle 2-3 yılda bir veya bazı teknik metinlerde fosfor gibi 3 yılda bir olacak şekilde Kasım-Şubat döneminde uygulanır. Fosforla birlikte uygulanması mümkün olabilir; fakat bu karar analiz raporuna ve teknik tavsiyeye göre verilmelidir.
Potasyum da fosfor gibi toprakta tutulan bir besin maddesidir. Bu yüzden uygulama yeri önemlidir. Ocakların taç iz düşümündeki çukurlara veya önerilen bant alanına verilerek üzeri kapatılmalı, yüzeyde bırakılmamalıdır. Analizde potasyum yeterli çıkmışsa “verimi artırır” düşüncesiyle fazladan potasyum atmak hem ekonomik değildir hem de asit karakterli topraklarda dengeyi bozabilir.
Kireçleme: Kasım-Aralıkta, Sadece İhtiyaç Varsa
Fındık bitkisi genel olarak pH 5-7 aralığındaki topraklarda daha sağlıklı gelişir. Karadeniz’de birçok bahçe asit karakterli olduğu için kireçleme sık gündeme gelir. Fakat kireç, gübre gibi her yıl alışkanlıkla atılacak bir materyal değildir. Toprak pH’ı uygun olan bahçede kireçleme yapmak, toprağın dengesini bozabilir ve fındığa zarar verebilir.
Kireçleme için genel dönem Kasım-Aralık aylarıdır. İhtiyaç varsa uygulama çoğunlukla 3-5 yılda bir veya 4-5 yılda bir tekrarlanır; bu aralık bahçenin analiz sonucuna, toprak yapısına ve kullanılan kireç materyaline göre değişir. Hafif bünyeli topraklarla ağır bünyeli toprakların ihtiyacı aynı değildir; bu nedenle miktar mutlaka laboratuvar raporuna göre belirlenmelidir.
Uygulamada kireç, bahçenin tamamına veya ocakların dal iz düşümündeki halka şeklindeki banda verilebilir. Bant uygulamasında kaynaklarda yaklaşık 40-60 cm genişlikler geçmektedir. Kireç yüzeyde bırakılmamalı; köklere zarar vermeden 5-10 cm derinliğe karıştırılmalıdır. Kireçleme sonrası hemen yoğun fosfor uygulaması yapmak yerine analiz raporu ve teknik eleman tavsiyesi dikkate alınmalıdır.
Organik Gübreleme: Yanmış Ahır Gübresi ve Kompost
Organik madde, Karadeniz’in eğimli ve yağışlı fındık bahçelerinde toprak yapısını korumak için çok değerlidir. Yanmış ahır gübresi, zuruf kompostu ve uygun bitkisel artık kompostları toprağın su tutma kapasitesini, havalanmasını ve besin maddelerini tutma gücünü artırır. Ancak organik gübre de gelişigüzel kullanılmamalıdır.
Ahır gübresi mutlaka iyi yanmış veya olgunlaşmış olmalıdır. Yanmamış gübre; yabancı ot tohumu, hastalık ve zararlı taşıma riski oluşturabilir. Resmi teknik kaynaklarda ahır gübresinin genellikle 3-4 yılda bir, Kasım-Mart döneminde uygulanabileceği belirtilir. Fındık Araştırma Enstitüsü kaynaklarında verim çağındaki bahçelerde ocak çevresine genel olarak 30-40 kg kadar yanmış çiftlik gübresi uygulamasından söz edilir; fakat bu miktar toprağın organik madde durumuna, ocak büyüklüğüne ve analiz sonucuna göre değişebilir.
Organik gübre, ocak altına yığın hâlinde bırakılmamalıdır. Dal iz düşümündeki halka şeklindeki banda eşit dağıtılmalı ve 5-10 cm kadar toprağa karıştırılmalıdır. Fazla yağış alan yerlerde sonbahar uygulamasında besin kayıpları artabileceği için, fındık uyanmadan önce ilkbahar başı uygulaması da değerlendirilebilir. Zuruf kompostu kullanılacaksa tam çürümüş olmasına dikkat edilmeli; hastalıklı bitki artıkları komposta karıştırılmamalıdır.
Ay Ay Pratik Fındık Gübreleme Takvimi
| Ay | Yapılacak iş | Dikkat edilecek nokta |
|---|---|---|
| Ekim | Toprak örneği alma, sonbahar hazırlığı | Farklı yapıda bahçeler ayrı örneklenir |
| Kasım | Kireç, fosfor, potasyum ve organik gübre dönemi başlar | Hepsi analiz sonucuna göre uygulanır |
| Aralık | Kireçleme için uygun dönem devam eder | Kireç yüzeyde bırakılmaz, toprağa karıştırılır |
| Ocak | Kışlık fosfor ve potasyum uygulamaları yapılabilir | Donlu ve aşırı ıslak toprakta işlem yapılmaz |
| Şubat | Fosfor-potasyum dönemi biter; sahilde azot hazırlığı başlar | Tomurcuk uyanması ve toprak tavı izlenir |
| Mart | Azotun ilk yarısı uygulanır | Dal iz düşümündeki banda verilip toprağa karıştırılır |
| Mayıs | Azotun ikinci uygulamasına hazırlık | Yağış ve bahçenin gelişme durumu takip edilir |
| Haziran | Azotun ikinci yarısı tamamlanır | Gecikme, yıkanma ve aşırı uygulamadan kaçınılır |
| Temmuz | Yaprak örneği dönemi | Hasat olumundan 10-15 gün önce örnek alınır |
Sık Yapılan Hatalar ve Doğru Uygulama
- Analizsiz gübre atmak: En yaygın hatadır. Eksik olmayan besini vermek verimi artırmaz; toprağı bozabilir.
- Gübreyi ocağın dibine yığmak: Fındıkta aktif kök alanı taç iz düşümüdür. Gübre, dal uçlarının altındaki banda veya çukurlara verilmelidir.
- Yüzeye serpip bırakmak: Özellikle fosfor, potasyum, kireç ve organik gübre mutlaka uygun derinlikte toprakla buluşturulmalıdır.
- Azotu tek seferde vermek: Azotun ikiye bölünmesi kayıpları azaltır ve bitkinin ihtiyacı olan dönemlere daha iyi denk gelir.
- Kireci her yıl atmak: Kireç sadece analizle ihtiyaç görüldüğünde uygulanmalıdır. Fazlası besin alımını bozabilir.
- Yüksek ve sahil kesimi aynı sanmak: Rakım, uyanma zamanı ve toprak tavı uygulama tarihini değiştirir.
Sonuç olarak fındıkta gübreleme takvimi sabit bir reçete değil, analizle şekillenen yıllık bir plandır. Doğru ayı seçmek kadar doğru yere, doğru yöntemle ve doğru miktarda uygulama yapmak da önemlidir. En sağlıklı yol; toprak ve yaprak analizini yaptırmak, raporu il veya ilçe tarım müdürlüğü teknik personeliyle değerlendirmek ve bahçenin sahil, orta veya yüksek kol koşullarına göre uygulamayı zamanlamaktır.