Fındık bahçesinde tozlayıcı çeşit oranı genel olarak 1/10, yani yaklaşık her 10 ocak veya ağacın 1’i tozlayıcı olacak şekilde planlanır. Ancak doğru oran tek başına yetmez; tozlayıcının ana çeşitle aynı dönemde çiçek tozu vermesi, karanfil açım dönemini yakalaması, bahçe içinde rüzgârla poleni taşıyacak biçimde dağılması ve meyve kalitesi bakımından bahçenin ana çeşidine yakın olması gerekir.
Tozlayıcı çeşit neden gerekir?
Fındıkta erkek çiçekler ve dişi çiçekler aynı bitki üzerinde bulunur; fakat çoğu zaman aynı anda işlev görmez. Erkek çiçeklerin çiçek tozu verme zamanı ile dişi çiçeklerin, üreticinin tabiriyle karanfilin, poleni kabul ettiği dönem çeşide, rakıma, yıla ve hava koşullarına göre değişebilir. Bu yüzden yalnızca tek çeşitle kurulmuş bahçelerde bazı yıllar çotanak bağlama zayıflayabilir, boş meyve artabilir ve verim dalgalanabilir.
Fındık rüzgârla tozlanan bir bitkidir. Arı veya böcek faaliyetinden çok, kış ve erken ilkbahar dönemindeki rüzgâr hareketi önem taşır. Bu nedenle tozlayıcı ocakların bahçenin bir köşesinde toplu halde bırakılması doğru değildir. Polen bahçe içinde ne kadar dengeli dağılırsa, ana çeşitlerin karanfil döneminde tozla karşılaşma ihtimali o kadar artar.
Tozlayıcı seçiminde en önemli konu, “bahçede başka çeşit bulunsun” düşüncesinden daha geniştir. Tozlayıcı çeşidin çiçeklenme zamanı uygun olmalı, bol ve canlı çiçek tozu vermeli, ana çeşidin meyve tutumunu artırmalı ve hasatta karışıklık yaratmayacak kaliteye sahip olmalıdır. Fındık Araştırma Enstitüsü’nün yetiştirme tekniği bilgilerinde de ana çeşidin meyve tutumunu yükseltmek için bahçede tozlayıcı çeşitlere yer verilmesi özellikle vurgulanır.
Bahçedeki oran: 1/10 nasıl anlaşılmalı?
Uygulamada en pratik ölçü şudur: Bahçede 100 ocak varsa yaklaşık 10 ocak tozlayıcı olarak düşünülür. Tek gövde sisteminde de benzer şekilde 100 ağaçlık bir bahçede yaklaşık 10 ağacın tozlayıcı olması hedeflenir. Bu oran, bahçedeki ana çeşidin yerini alacak kadar yüksek değildir; fakat polenin bahçeye yayılması için yeterli bir başlangıç ölçüsüdür.
Oran hesaplanırken şu noktalara dikkat edilmelidir:
- Tozlayıcılar tek noktaya yığılmamalıdır. Bahçenin kenarına birkaç tozlayıcı dikmek çoğu zaman bahçenin iç kısmını yeterince beslemez.
- Rüzgâr yönü dikkate alınmalıdır. Hakim rüzgârın geldiği yönde ve bahçe içinde dağıtılmış tozlayıcılar daha etkilidir.
- Üç sırada bir dağıtım mantığı kullanılabilir. Fındık Araştırma Enstitüsü, tozlayıcıların bahçe kenarlarında hakim rüzgâr geliş yönünde ve bahçe içinde üç sırada bir sıraya gelecek şekilde serpiştirilmesini önerir.
- Birden fazla tozlayıcı daha güvenlidir. Tek tozlayıcı çeşide bağlı kalmak, o çeşidin o yıl zayıf püs vermesi veya çiçeklenme zamanının kayması halinde risk oluşturur.
Eski bahçelerde 1/10 oranını tam kurmak her zaman kolay olmayabilir. Böyle durumlarda gençleştirme, boşluk tamamlama veya ocak yenileme sırasında uygun tozlayıcı çeşitle eksik kapatılabilir. Yeni bahçe kurulacaksa tozlayıcı planı dikimden önce, kroki üzerinde yapılmalıdır.
Ana çeşitlere göre önerilen tozlayıcılar
Aşağıdaki tablo, Fındık Araştırma Enstitüsü’nün yayımladığı yetiştirme tekniği bilgilerinde yer alan ana çeşit ve tozlayıcı eşleşmelerine dayanır. Yerel koşullar, rakım, bahçenin konumu ve fidan materyali dikkate alınarak son karar mutlaka uzman görüşüyle netleştirilmelidir.
| Ana çeşit | Önerilen tozlayıcı çeşitler |
|---|---|
| Tombul | Palaz, Çakıldak, Kalınkara, Sivri, İncekara, Yabani Sivri, Yabani Tombul, Yabani Palaz |
| Palaz | Yabani Sivri, Yabani Tombul |
| Çakıldak | Tombul, Yabani Sivri, Palaz, İncekara |
| İncekara | Yabani Palaz |
| Sivri | Palaz, İncekara, Tombul |
| Kalınkara | Çakıldak, Palaz, Sivri |
Bu tablo üretici için bir başlangıç rehberidir. Örneğin Giresun kalite Tombul ağırlıklı bir bahçede Palaz, Çakıldak veya Sivri gibi uygun tozlayıcılar planlanabilir. Çakıldak ağırlıklı bir bahçede Tombul, Palaz ve İncekara gibi seçenekler değerlendirilebilir. Ancak bahçenin bulunduğu köyde kış soğukları, rakım, denize uzaklık ve hâkim rüzgâr yönü farklı olduğundan aynı reçete her bahçede birebir uygulanmamalıdır.
Yeni çeşitlerde tozlayıcı kararı daha dikkatli verilmeli
Türkiye’de tescilli fındık çeşitleri içinde Tombul, Palaz, Çakıldak, Foşa gibi eski ve yaygın çeşitlerin yanında FAE-1, Okay 28, Allahverdi, Çetiner gibi Fındık Araştırma Enstitüsü tarafından geliştirilen çeşitler de bulunmaktadır. Yeni çeşitlerde tozlayıcı konusu, klasik çeşitlerdeki kadar üretici hafızasına yerleşmemiş olabilir. Bu nedenle yeni çeşit dikilecekse fidan alınmadan önce çeşidin önerilen tozlayıcıları, bölgeye uyumu ve fidanın doğru çeşit olup olmadığı kontrol edilmelidir.
Fındık Araştırma Enstitüsü’nün araştırma özetlerinde Okay 28 ve Allahverdi gibi çeşitlerde farklı tozlayıcıların meyve tutumu, boş meyve ve iç kalite özelliklerini etkileyebildiği görülmektedir. Ondokuz Mayıs Üniversitesi’nde yürütülen bir çalışmada da tozlayıcı çeşidin karanfilin çotanağa dönüşümü ve meyve özellikleri üzerinde etkili olduğu belirtilmiştir. Bu bulgular üretici açısından şunu gösterir: Tozlayıcı seçimi yalnızca “püs versin yeter” konusu değildir; kalite ve düzenli verim üzerinde de etkilidir.
Yeni çeşitlerle bahçe kurulacaksa, bahçeye tek ana çeşit ve rastgele tozlayıcı dikmek yerine, proje mantığıyla hareket edilmelidir. Fidan kaynağı güvenilir olmalı, çeşidin adı karışmamalı ve mümkünse il/ilçe tarım müdürlüğü, Fındık Araştırma Enstitüsü veya bölgeyi bilen ziraat mühendisiyle dikim planı gözden geçirilmelidir.
Tozlayıcıların bahçeye yerleştirilmesi
Tozlayıcıların yerleşimi en az çeşit seçimi kadar önemlidir. Fındık poleni rüzgârla taşındığı için tozlayıcı ocakların bahçeye dengeli dağıtılması gerekir. Bahçenin üst, alt ve orta kısımlarında ana çeşidin yanında tozlayıcı bulunmalıdır. Özellikle uzun ve dar parsellerde yalnızca baş kısma tozlayıcı dikmek, parselin sonuna polen ulaşmasını zayıflatabilir.
Pratik bir yerleşim için şu yol izlenebilir:
- Bahçenin ana çeşidi belirlenir.
- Bu ana çeşide uygun en az iki tozlayıcı seçeneği değerlendirilir.
- Yaklaşık 1/10 oranı hesaplanır.
- Tozlayıcı ocaklar hakim rüzgâr yönü ve bahçe içi dağılım dikkate alınarak krokiye işlenir.
- Dikim sırasında tozlayıcı fidanlar işaretlenir, ileride karışmaması için kayıt tutulur.
Ocak sisteminde tozlayıcı ocakların ana çeşit ocaklarıyla aynı bakım koşullarını alması gerekir. “Tozlayıcı nasıl olsa asıl ürün çeşidi değil” denilerek zayıf bırakılan ocaklar yeterli püs oluşturmayabilir. Budama, gübreleme, kireçleme, dip sürgünü temizliği ve hastalık-zararlı takibi tozlayıcılarda da ihmal edilmemelidir.
Sahil, orta kol ve yüksek kesim farkı
Karadeniz’de fındık bahçeleri deniz seviyesine yakın sahil kuşağından 500 metre ve üzerindeki yüksek kesimlere kadar yayılır. Rakım yükseldikçe yapraklanma, çiçeklenme, don riski ve hasat zamanı değişir. Fındık Araştırma Enstitüsü, 500 metre ve üzerindeki rakımlarda diğer çeşitlere göre daha geç uyanan ve geç donlardan daha az etkilenen standart çeşitlere yer verilmesinin daha uygun olduğunu belirtir.
Bu bilgi tozlayıcı planı için de önemlidir. Sahilde aynı dönemde çiçeklenen iki çeşit, yüksek kesimde farklı zamanlarda davranabilir. Bazı yıllar sıcak geçen kışlarda erkek çiçekler erken toz yayabilir; ardından gelen soğuklar püsleri zayıflatabilir. Bu nedenle yüksek kesimlerde, ana çeşidin karanfil açım başlangıcı, yoğun karanfil dönemi ve son dönemi için polen sağlayabilecek birden fazla tozlayıcı bulundurmak daha güvenli olur.
Eski bahçede tozlayıcı eksikliği nasıl anlaşılır?
Bir bahçede verim düşüklüğünün tek nedeni tozlayıcı eksikliği değildir. Budama yetersizliği, yaşlı ocaklar, beslenme noksanlıkları, toprak asitliği, don, kuraklık, hastalık ve zararlılar da verimi düşürür. Ancak şu belirtiler tozlanma sorununu düşündürebilir:
- Bahçede püs varlığı zayıfsa veya püsler çoğunlukla aynı çeşitte ve aynı dönemde dökülüyorsa,
- Karanfil görülmesine rağmen çotanak bağlama düşük kalıyorsa,
- Boş meyve oranı bazı yıllar belirgin artıyorsa,
- Bahçe tek çeşitten oluşuyor ve çevrede yakın tozlayıcı kaynak yoksa,
- Yeni dikilen bahçede tozlayıcılar krokiye göre dağıtılmamışsa.
Bu durumda ilk adım gözlemdir. Kış aylarında püslerin hangi ocaklarda bol olduğu, karanfillerin ne zaman açtığı, hangi çeşitlerin aynı dönemde aktif olduğu not edilmelidir. Ocakların çeşidi bilinmiyorsa yerel uzmanla birlikte teşhis yapılmalıdır. Eksik tozlayıcı, gençleştirme veya boşluk tamamlama sırasında uygun çeşitlerle bahçeye eklenebilir.
Üretici için pratik karar listesi
Yeni bahçe kurarken veya eski bahçeyi yenilerken şu liste üreticinin hata yapma riskini azaltır:
- Ana çeşidi netleştirin. Pazarda tutulan, bölgeye uyumlu ve fidanı doğru temin edilebilen çeşidi seçin.
- Tozlayıcıyı baştan planlayın. Dikimden sonra “sonradan ekleriz” yaklaşımı çoğu zaman düzensiz dağılıma yol açar.
- Yaklaşık 1/10 oranını hedefleyin. Bahçe koşullarına göre uzman görüşüyle küçük düzeltmeler yapılabilir.
- Birden fazla tozlayıcı kullanın. Erken, orta ve geç polen yayma dönemini yakalamak için çeşitlilik faydalıdır.
- Kaliteyi unutmayın. Tozlayıcı çeşit, ana çeşidin meyve şekli ve iriliğine yakın olursa hasat ve pazarlamada karışıklık azalır.
- Kayıt tutun. Hangi sırada hangi çeşidin dikildiği not edilmezse birkaç yıl sonra tozlayıcılar karışabilir.
Sonuç olarak iyi bir tozlayıcı planı, fındıkta verim ve kaliteyi destekleyen temel bahçe kuruluş kararlarından biridir. Doğru çeşit, doğru oran ve doğru yerleşim birlikte düşünülmelidir. Özellikle yeni bahçe kuran üretici, fidan siparişi vermeden önce ana çeşit ve tozlayıcı planını kâğıt üzerinde hazırlamalı; rakım, don riski ve rüzgâr yönünü dikkate alarak yerel teknik destek almalıdır.