Fındık çeşidi seçimi; bahçenin rakımı, don riski, toprak yapısı, pazar beklentisi, randıman ve tozlayıcı düzenine göre yapılmalıdır. Tombul kalite ve aroma yönüyle öne çıkarken, Çakıldak geç uyanması ve yüksek verimiyle özellikle don riski olan yerlerde dikkat çeker; Palaz, Foşa ve Sivri ise yöresel uyumları ve farklı meyve özellikleriyle değerlendirilmelidir.
Türkiye’de tescilli fındık çeşitleri
Fındık Araştırma Enstitüsü’nün yayımladığı listede Türkiye’de tescilli fındık çeşitleri arasında Tombul, Çakıldak, Palaz, Foşa, Sivri, Mincane, Karafındık, Kargalak, Uzunmusa, Yassı Badem, Yuvarlak Badem, Cavcava, Kalınkara, İncekara, Kan, Allahverdi, FAE-1, Okay 28, Çetiner ve Yomralı yer alır. Bu liste, üretici için yalnızca isim listesi değildir; bahçe kurarken çeşidin tescilli olması, fidanın doğru adla alınması ve pazarda standardın korunması bakımından önemlidir.
Karadeniz’de birçok eski bahçede birden fazla çeşit bir arada bulunur. Bu durum bazı yıllarda tozlanmaya katkı sağlayabilir; ancak harmanda karışıklık, farklı olgunlaşma zamanı, randıman dalgalanması ve alıcı gözünde kalite standardının bozulması gibi sorunlar oluşturabilir. Yeni bahçe kurarken veya eski bahçeyi yenilerken ana çeşit açık seçilmeli, tozlayıcı çeşitler de bilinçli yerleştirilmelidir.
Çeşit seçerken üreticinin bakacağı 6 ölçüt
- Rakım ve don riski: 500 metre ve üzeri yerlerde geç uyanan, ilkbahar geç donlarından daha az etkilenen çeşitlere ağırlık vermek daha güvenli olabilir.
- Randıman: İç fındık oranı yüksek çeşitler pazarlamada avantaj sağlayabilir; ancak randıman tek başına yeterli ölçüt değildir.
- Meyve iriliği ve şekli: Kırma, kavurma, iç piyasa veya ihracat beklentisine göre yuvarlak, iri ya da sivri meyve tercihleri değişebilir.
- Yağ oranı ve depolama: Yağ oranı lezzet için önemlidir; fakat yüksek yağlı çeşitlerde kırma, taşıma ve depolama daha dikkat ister.
- Yöre uyumu: Bir çeşidin komşu köyde iyi olması, her bahçede aynı sonucu vereceği anlamına gelmez. Toprak derinliği, eğim, rüzgâr ve bakım düzeyi sonucu değiştirir.
- Tozlayıcı uyumu: Ana çeşidin karanfil açım dönemine uygun, kaliteli çiçek tozu veren tozlayıcılar bulunmalıdır.
Başlıca fındık çeşitleri: üretici için kısa karşılaştırma
| Çeşit | Yaygın olduğu yöre | Randıman | Öne çıkan özellik | Dikkat edilecek nokta |
|---|---|---|---|---|
| Tombul | Giresun; ayrıca Trabzon’un bazı ilçeleri | %50-52 | Kalite, aroma ve beyazlatmaya uygunluk | Yüksek yağ nedeniyle depolama ve taşıma özen ister |
| Çakıldak | Ordu; Batı Karadeniz’de Delisava adıyla | %52-54 | Geç uyanma, yüksek verim, geniş uyum | Kalın zar ve meyve özellikleri pazara göre değerlendirilmelidir |
| Palaz | Daha çok Ordu | %49-51 | İri, dolgun, yuvarlak-basık meyve | Erken uyandığı için don ve zararlı hasarına daha açık olabilir |
| Foşa | Daha çok Trabzon yöresi | %48-50 | İri ve gösterişli meyve | Tadı orta düzeyde; iç zar meyve etine yapışıktır |
| Sivri | Fındık üretilen birçok yöre | %49-50 | Uzun, sivri şekil; tatlı ve gevrek iç | Meyve şekli nedeniyle ana çeşit olarak pazar talebi iyi araştırılmalıdır |
Tombul fındık: kalite ve aroma arayan bahçeler
Tombul, Türkiye fındığında en tanınan çeşitlerden biridir. Fındık Araştırma Enstitüsü’ne göre daha çok Giresun’da yaygındır; ayrıca Trabzon’un Beşikdüzü, Şalpazarı, Vakfıkebir, Çarşıbaşı ve Tonya ilçelerinde doğal yayılım gösterir. Meyve kalitesi, lezzeti ve aroması nedeniyle pazarda güçlü bir karşılığı vardır.
Tombulun ortalama meyve uzunluğu 17,58 mm, genişliği 17,04 mm olarak verilir. Randımanı %50-52, yağ oranı %69-72 aralığındadır. İç meyve zarının kolay soyulması ve beyazlatmaya elverişli olması sanayi açısından artıdır. Buna karşılık yüksek yağ oranı, mekanik basınca dayanıklılığı azaltabilir; bu nedenle kırma, ambalajlama, taşıma ve depolamada dikkatli davranılmalıdır. Bakımlı bahçelerde düzenli ve yüksek verim verebilse de periyodisite eğilimi gösterdiği unutulmamalıdır.
Çakıldak fındık: geç uyanma ve verim avantajı
Çakıldak, Ordu’da yaygın yetiştirilen; Batı Karadeniz’de Delisava adıyla bilinen önemli bir çeşittir. En belirgin üstünlüğü, diğer birçok çeşide göre daha geç uyanmasıdır. Bu özellik ilkbahar geç donlarının sık görüldüğü yerlerde önemli bir avantaj sağlar. Fındık Araştırma Enstitüsü, Çakıldak’ın farklı iklim ve toprak koşullarına kolay uyabildiğini ve veriminin çok yüksek olduğunu bildirir.
Çakıldak’ta kabuklu meyve ortalama 18,41 mm uzunluk ve 17,76 mm genişliktedir. Randıman %52-54, yağ oranı %58-63 aralığındadır. 1 kilogram kabuklu fındıkta yaklaşık 580-610 adet meyve bulunur. Genellikle 4’lü çotanak oluşturması üretici açısından olumlu görülür. Ancak her çeşitte olduğu gibi, yalnızca verime bakarak karar verilmemeli; bahçenin rakımı, pazar beklentisi ve tozlayıcı düzeni birlikte değerlendirilmelidir.
Palaz, Foşa ve Sivri: yöreye göre değer kazanan çeşitler
Palaz
Palaz daha çok Ordu yöresinde yaygındır. Tombuldan daha iri, dolgun, yuvarlak ve basık meyveli bir çeşittir. Fındık Araştırma Enstitüsü verilerine göre randımanı %49-51, yağ oranı %64-68’dir. Kökleri yüzeysel ve yanlara doğru geliştiği için toprak derinliği az olan, killi, kumlu ve çakıllı topraklarda da yetişebildiği belirtilir. Bununla birlikte Palaz’ın ilkbaharda bazı çeşitlerden daha önce uyanması, don zararına ve zararlı hasarına karşı daha dikkatli olunmasını gerektirir.
Foşa
Foşa daha çok Trabzon yöresinde görülen iri ve gösterişli bir çeşittir. Randımanı %48-50, yağ oranı %58,00-66,69 aralığında verilir. Meyve iriliği ve görünüşü alıcı gözünde avantaj sağlayabilir. Ancak tadının orta düzeyde olduğu, iç zarının kalınca ve meyve etine yapışık bulunduğu bilgisi üreticinin pazarlama hedefi açısından dikkate alınmalıdır.
Sivri
Sivri, fındık üretilen hemen hemen bütün yörelerde rastlanan bir çeşittir. Meyvesi iki yandan basıkça, uzun ve sivridir. Randımanı %49-50, yağ oranı %65-68’dir. Meyve eti fildişi renkte, tatlı ve gevrek olarak tanımlanır. Şekil bakımından yuvarlak çeşitlerden ayrıldığı için, yeni bahçede ana çeşit yapılmadan önce bölgedeki alıcıların talebi mutlaka öğrenilmelidir.
Tozlayıcı çeşit planı neden şarttır?
Fındıkta yalnızca ana çeşidi seçmek yeterli değildir. Bahçede meyve tutumunun yüksek olması için uygun tozlayıcı çeşitler bulunmalıdır. Fındık Araştırma Enstitüsü, bahçede yaklaşık 1/10 oranında tozlayıcı çeşide yer verilmesini önermektedir. Tozlayıcıların ana çeşidin karanfil açım dönemine denk gelmesi, kaliteli çiçek tozu vermesi ve meyve şekli ile kalitesinin ana çeşide yakın olması beklenir.
| Ana çeşit | Önerilen tozlayıcılar |
|---|---|
| Tombul | Palaz, Çakıldak, Kalınkara, Sivri, İncekara, yabani Sivri, yabani Tombul, yabani Palaz |
| Palaz | Yabani Sivri, yabani Tombul |
| Çakıldak | Tombul, yabani Sivri, Palaz, İncekara |
| Sivri | Palaz, İncekara, Tombul |
| Kalınkara | Çakıldak, Palaz, Sivri |
Tozlayıcılar bahçenin yalnız bir köşesine yığılmamalıdır. Hâkim rüzgâr yönü, sıra düzeni ve bahçe içindeki dağılım önemlidir. Eski bahçelerde farklı çeşitler rastgele karışmışsa, önce hangi ocakların hangi çeşide ait olduğu belirlenmeli; sonra eksik tozlayıcı varsa yenileme planı yapılmalıdır.
Yeni bahçe kurarken veya çeşit değiştirirken pratik yol
- Bahçeyi tanıyın: Rakım, eğim, toprak derinliği, don çukuru olup olmadığı ve rüzgâr yönü not edilmelidir.
- Mahalledeki performansı gözleyin: Aynı rakım ve bakıma sahip bahçelerde hangi çeşidin daha dengeli ürün verdiği sorulmalıdır.
- Tek ana çeşit seçin: Pazar standardı için bahçenin ana omurgası mümkün olduğunca tek çeşit olmalıdır.
- Tozlayıcıyı baştan planlayın: Sonradan eklemek yerine dikim planına ana çeşitle birlikte yerleştirin.
- Fidanın kaynağını sorgulayın: Çeşidi belli, sağlıklı, kök sistemi iyi gelişmiş, hastalıksız fidan veya kök sürgünü kullanılmalıdır.
- Hasatta karıştırmayın: Farklı çeşitler varsa ayrı toplayıp ayrı kurutmak randıman ve kalite takibini kolaylaştırır.
Sonuç olarak, “en iyi fındık çeşidi” tek bir isimle cevaplanmaz. Giresun kalitesi ve aroma hedefleniyorsa Tombul, don riski ve geç uyanma ön plandaysa Çakıldak, yöresel pazar ve toprak uyumu dikkate alınıyorsa Palaz, Foşa veya Sivri değerlendirilebilir. En doğru karar, bahçenin koşulları ile resmi çeşit bilgilerini birlikte okuyarak verilir.
