Türkiye’den fındık ihracatı yapmak için önce alıcı ve ürün şartları netleştirilir; ardından ilgili ihracatçı birliğine üyelik, sağlık sertifikası veya bitki sağlık sertifikası gereklilikleri, analizler, fatura-paketleme belgeleri ve elektronik gümrük beyannamesi tamamlanır. Üretici tek başına ihracat yapabilir; ancak bu iş, sadece fındığı çuvala koyup göndermek değildir. Kalite, aflatoksin riski, nem, sınıflandırma, sözleşme, ödeme ve gümrük işlemleri birlikte yönetilmelidir.
Fındık ihracatına başlamadan önce: Üretici mi, ihracatçı mı?
Karadeniz’deki birçok üretici için ihracat kelimesi, “fındığımı doğrudan yurt dışına satabilir miyim?” sorusuyla başlar. Teorik olarak gerçek veya tüzel kişiler ihracat işlemi yapabilir. Fakat uygulamada düzenli ihracat; vergi kaydı, ticari organizasyon, alıcıyla sözleşme, bankacılık, gümrük müşaviri, laboratuvar analizi, depolama ve sevkiyat hazırlığı gerektirir. Bu yüzden küçük ve orta ölçekli üreticilerin çoğu ürününü manav, tüccar, kırma tesisi, kooperatif, sanayici veya ihracatçı firmaya satar.
Doğrudan ihracat hedefleniyorsa ilk değerlendirilmesi gereken konu miktardır. Yurt dışındaki alıcı genellikle sürekli ve standart kalite ister. Birkaç çuval ürün için kargo veya mikro ihracat gibi seçenekler konuşulsa da kabuklu veya iç fındık, gıda güvenliği ve bitki sağlığı bakımından ek kontrollere tabi olabileceği için işlem, sıradan bir paket gönderiminden daha karmaşıktır. Üretici bu nedenle önce şu üç soruya cevap vermelidir: Hangi ürünü satacağım, hangi ülkeye satacağım, alıcı hangi belge ve kalite şartlarını istiyor?
İhraç edilecek fındık türünü ve GTİP’i doğru belirleyin
Fındık ihracatında ürünün adı ve niteliği doğru yazılmalıdır. Kabuklu fındık, naturel iç fındık, kavrulmuş iç fındık, kıyılmış fındık, fındık unu, fındık püresi veya işlenmiş mamul aynı işlem ve alıcı beklentisine sahip değildir. Gümrükte ürün, GTİP denilen gümrük tarife istatistik pozisyonu üzerinden beyan edilir. Fındıkta kabuklu ve kabuksuz ürünler için farklı GTİP satırları bulunur; işlenmiş ürünlerde ise ürünün niteliğine göre ayrıca sınıflandırma gerekebilir.
GTİP’in yanlış seçilmesi; yanlış belge hazırlanmasına, alıcı ülkede gümrükte beklemeye, ek masrafa veya iade riskine yol açabilir. Bu nedenle ilk ihracatta bir gümrük müşaviriyle çalışmak, ürün numunesini ve teknik bilgileri müşavire açıkça vermek önemlidir. Fındık mamulü üreten işletmelerde içerik, katkı, kavurma, ambalaj ve marka bilgileri de gıda ihracatı belgelerinde istenebilir.
Kalite hazırlığı: Randıman, nem, sınıf ve aflatoksin
Fındıkta ihracatın temeli kaliteli ve izlenebilir üründür. Fındık Araştırma Enstitüsü’nün aktardığı TS 3074 kabuklu fındık standardında kabuklu kuru fındığın sağlam, temiz, bütün, böcek ve haşere bulaşmasından ari, yabancı maddeden temizlenmiş, zurufundan ayrılmış ve kuru olması gerektiği belirtilir. Kabuklu fındıklar standartta ekstra, sınıf I ve sınıf II olarak sınıflandırılır. Ekstra sınıfta 16 mm ve üzeri, sınıf I’de 14 mm ve üzeri kabuklu fındıklar esas alınır; sınıf II’de boylama zorunlu değildir.
Üretici açısından ihracata giden yol harmanda başlar. Fındık dalından veya yerden toplandıktan sonra zuruftan ayrılmalı, ince serilerek kurutulmalı, taş-toprak, boş, kırık, çürük, delik ve küflü taneler ayıklanmalıdır. Nem yüksek kalırsa fındık hem depoda bozulur hem de alıcı tarafından reddedilebilir. TS 3074 sayfasında kabukla beraber fındık içinin rutubetinin en fazla yüzde 12, kabuk hariç fındık içinin rutubetinin en fazla yüzde 7 olması gerektiği belirtilmektedir. Uzun süreli depolamada daha düşük ve güvenli nem seviyeleri hedeflenir; bu nedenle satış öncesi nem ölçümü yaptırmak faydalıdır.
Aflatoksin, ihracatta en kritik risklerden biridir. Fındıkta bazı küfler uygun olmayan hasat, kurutma ve depolama şartlarında aflatoksin oluşturabilir. Fındık Araştırma Enstitüsü, serin, kuru ve havalanabilir depolama koşullarının önemini vurgular; nem artışı küflenme ve kalite kaybını hızlandırır. AB ülkelerine fındık ve fındıktan elde edilen ürünlerin ihracatında aflatoksin analizi ve sağlık sertifikası şartı bulunduğu Tarım ve Orman Bakanlığı sayfalarında yer almaktadır. Bu nedenle ihracat hedefi varsa üretici, harman temizliğini ve kurutmayı yalnız iç piyasa satışı gibi değil, dış pazar standardı gibi düşünmelidir.
Alıcı bulma ve sözleşme: Fiyat kadar şartname de önemlidir
Fındık ihracatında alıcı genellikle fiyatın yanında kalite şartnamesi ister. Şartnamede ürün tipi, kalibre, rutubet, yabancı madde, kusurlu tane oranı, aflatoksin limiti, ambalaj türü, teslim şekli, ödeme şekli, yükleme limanı ve analiz belgeleri yazılı olabilir. Üretici veya ihracatçı, sözlü pazarlığa güvenmemeli; numune, analiz ve sözleşme ile ilerlemelidir.
Yurt dışı alıcılarla çalışırken teslim şekilleri ve ödeme yöntemleri ayrıca önem taşır. FOB, CIF, EXW gibi teslim şekilleri masraf ve riskin hangi noktada alıcıya geçtiğini belirler. Peşin ödeme, akreditif, vesaik mukabili veya mal mukabili ödeme seçeneklerinin her biri farklı risk taşır. İlk kez ihracat yapacak üretici veya küçük işletme, mal mukabili satışta tahsilat riski olduğunu bilmelidir. Banka, gümrük müşaviri ve gerekiyorsa dış ticaret danışmanı görüşü alınmadan yükleme yapılmamalıdır.
İhracatçı birliği üyeliği ve resmi kayıtlar
Ticaret Bakanlığı Gümrük Rehberi’ne göre ihraç edilecek ürünle ilgili ihracatçı birliğine üye olmak esastır. Fındık ve mamulleri alanında Karadeniz Fındık ve Mamulleri İhracatçıları Birliği ile İstanbul Fındık ve Mamulleri İhracatçıları Birliği sektörde öne çıkan birliklerdir. Hangi birliğe üye olunacağı, firmanın bulunduğu yer, ürün ve işlem yapısı dikkate alınarak ilgili birlikten öğrenilmelidir.
Üyelik için genellikle vergi kaydı, ticaret sicili veya esnaf kaydı, imza sirküleri, yetki belgeleri ve başvuru formları istenir. Şahıs işletmesiyle de ihracat yapılabilir; ancak düzenli ve yüksek hacimli ihracatta şirketleşme, muhasebe ve dış ticaret takibi daha sağlıklı olur. İhracatçı birliği üyeliğinde giriş aidatı, yıllık aidat ve beyanname başına nispi aidat gibi maliyetler bulunabilir. Bu tutarlar ve istenen belgeler zamanla değişebileceği için başvurudan önce ilgili birliğin güncel duyurusu kontrol edilmelidir.
Sağlık sertifikası, bitki sağlık sertifikası ve analiz süreci
Fındık bitkisel kökenli bir gıda olduğu için ihracatta Tarım ve Orman Bakanlığı kontrolleri devreye girebilir. Bitkisel gıda ve yem ihracatında sağlık sertifikası işlemleri, Bakanlığın ilgili uygulama yönetmeliği ve talimatlarına göre yürütülür. Şirketler için ihraç edilecek bitkisel gıda ve yem sağlık sertifikası başvurusu e-Devlet üzerinden de yapılabilen bir hizmet olarak tanımlanmıştır.
Bitki, bitkisel ürün ve diğer maddelerin ihracatında ise ihracatçı veya kanuni temsilcisi, ilgili müdürlüğe başvurarak resmi kontrol talep eder. Bakanlık sayfasında, ürünün ve ambalajın alıcı ülkenin bitki sağlığı şartları açısından kontrol edileceği, gerekli durumda laboratuvar analizi yapılacağı ve şartlar uygunsa Bitki Sağlık Sertifikası düzenleneceği belirtilmektedir. Düzenlenen Bitki Sağlık Sertifikası için çıkış süresi ve yeniden kontrol şartları bulunduğundan, belge zamanı ile yükleme zamanı uyumlu planlanmalıdır.
AB’ye fındık ihracatında aflatoksin analizi özellikle kritik bir başlıktır. Analiz sonucu uygun olan ve sağlık sertifikası alan ürünlerin bitki karantinası kontrolüne alınabileceği resmi kaynaklarda ifade edilir. Alıcı ülke AB dışındaysa da o ülkenin kendi ithalat şartları araştırılmalıdır. Bazı ülkeler ek pestisit kalıntısı, mikrobiyoloji, radyasyon, menşe veya helal belgesi isteyebilir. Bu belgelerin hangisinin zorunlu, hangisinin ticari talep olduğu ayrılmalıdır.
Gümrük beyannamesi, belgeler ve sevkiyat
Ticaret Bakanlığı Gümrük Rehberi’ne göre ihracatta temel kural, gümrük beyanında bulunmak ve ihraç edilen malın faturasını gümrüğe sunmaktır. İhracat beyannamesi elektronik ortamda BİLGE sistemi üzerinden düzenlenir. Beyannamede gönderici ve alıcı bilgileri, kıymet, tarife, menşe, taşıma bilgileri ve eşyaya eşlik edecek belgeler yer alır. Beyanname bilgileri ilgili ihracatçı birliğinin onayına elektronik olarak iletilir; birlik onayından sonra gümrük işlemleri devam eder.
Uygulamada fındık ihracatı dosyasında ticari fatura, çeki listesi, taşıma belgesi, gümrük beyannamesi, ihracatçı birliği onayı, sağlık sertifikası, bitki sağlık sertifikası, aflatoksin analiz raporu, menşe veya dolaşım belgesi gibi evraklar bulunabilir. Her sevkiyatta tüm belgeler zorunlu olmayabilir; belge ihtiyacı ürünün işlenme durumu, hedef ülke, alıcı talebi ve ticaret anlaşmalarına göre değişir. Avrupa Birliği, tercihli ticaret veya başka ülke anlaşmaları kapsamında düzenlenecek menşe ve dolaşım belgeleri, esas olarak alıcının ithalat sırasında vergi avantajı sağlamasına yardımcı olabilir.
Sevkiyat aşamasında ambalaj temiz, sağlam ve gıdaya uygun olmalıdır. Fındık çuvalları veya ambalajları rutubet almayacak şekilde yüklenmeli, konteyner içi nem ve koku riski kontrol edilmelidir. Depoda temiz olmayan zemin, kemirgen, kuş, böcek, yağ-kimyasal kokusu veya ıslaklık varsa ihracat kalitesi düşer. Ürün yüklenmeden önce parti numarası, lot takibi ve numune saklama düzeni kurulmalıdır. İleride bir şikâyet gelirse hangi partinin, hangi bahçeden veya depodan çıktığını gösterebilmek ihracatçıyı korur.
Üreticinin ihracata hazırlanmak için yapabilecekleri
Her üreticinin doğrudan ihracatçı olması şart değildir; fakat ihracat kalitesinde ürün hazırlamak, iç piyasada da pazarlık gücünü artırır. Bunun için hasadı zamanında yapmak, ürünü yerle uzun süre temas ettirmemek, zuruflu bekletmemek, temiz harman kullanmak, güneşli ve havadar koşullarda kurutmak, nemi ölçmek ve bozuk taneleri ayırmak gerekir. Sahil kesimi ile yüksek kesimlerde olgunlaşma ve kurutma zamanı değişebileceğinden, resmi hasat tarihleri ve yerel müdürlük uyarıları dikkate alınmalıdır.
Bir üretici ihracatçı firmayla çalışacaksa ürününü teslim etmeden önce randıman, nem, kusur oranı ve ödeme vadesini yazılı öğrenmelidir. “İhracata gidiyor” denilmesi tek başına daha yüksek fiyat garantisi değildir. İhracatçı; alıcı ülke şartları, analiz maliyeti, kırma-verim, finansman, navlun ve kur riskini de hesaba katar. Üreticinin elindeki en güçlü koz, temiz, kuru, homojen ve izlenebilir fındıktır.
Doğrudan ihracat planlayan üretici veya üretici grubu için en sağlıklı yol küçük bir deneme sevkiyatı yapmadan önce ilgili ihracatçı birliği, il/ilçe tarım müdürlüğü, gümrük müşaviri ve banka ile masaya oturmaktır. Belgeler, analizler, ambalaj, teslim şekli, ödeme yöntemi ve alıcı ülke kuralları yazılı listeye dökülmelidir. Böyle planlandığında fındık ihracatı, sadece büyük firmaların yaptığı uzak bir iş olmaktan çıkar; fakat disiplin, kayıt ve kalite isteyen ciddi bir dış ticaret faaliyeti olarak görülmelidir.
