Fındık ocaklarında sürgün ve dal seçimi, ocakta 6-8 sağlıklı ana dalı koruyup gereksiz dip sürgünlerini temizlemek, yaşlı veya hastalıklı dalların yerine ise doğru yönde gelişen genç sürgünü bırakmaktır. Amaç ocağın içini havadar, güneş alan ve bakım yapılabilir durumda tutmaktır.
Neden sürgün ve dal seçimi yapılır?
Fındık, kök ve dip sürgünü verme eğilimi yüksek bir bitkidir. Bu özellik gençleştirme için avantaj sağlar; ancak kontrol edilmezse ocak kısa sürede sıklaşır. Sık ocakta yapraklar birbirini gölgeler, iç kısımlarda hava dolaşımı azalır, çotanak taşıyan bir yıllık sürgünlerin gelişimi zayıflar ve hasat, ilaçlama, gübreleme gibi işler zorlaşır.
Dal seçiminin temel hedefi, ocağın kendi içinde dengeli bir taç oluşturmasıdır. Fındıkta iyi ürün almak için yalnızca çok dal bırakmak yeterli değildir; dalların yaş, yön, sağlık ve ışık alma durumuna göre seçilmesi gerekir. Aynı kökten çıkan çok sayıda sürgün besin ve suya ortak olur. Bu nedenle her sürgün geleceğin dalı gibi bırakılmamalı, yalnızca ihtiyaç olanlar geliştirilmelidir.
Ocakta kaç ana dal bırakılmalı?
Ocak sisteminde genel uygulama, gelişme durumuna göre ocakta 6-8 ana dal bırakılmasıdır. Bu sayı mutlak bir kural gibi değil, bahçenin dikim aralığı, çeşidi, rakımı, dal yaşı ve ocağın kuvvetiyle birlikte değerlendirilmelidir. Yine de ocakta çok fazla dal bırakmak çoğu zaman verimi artırmaz; aksine güneşlenme ve havalanmayı azaltarak kaliteyi düşürebilir.
Ana dallar mümkün olduğunca ocağın çevresine dengeli dağılmış olmalıdır. Hepsi bir tarafa yığılmış dallar hem ocağın şeklini bozar hem de boş kalan tarafta yeni sürgünlerin kontrolsüz gelişmesine yol açar. Bir dal seçilirken yalnızca gövdenin kalınlığına değil, dalın dik ve sağlıklı büyümesine, kabuk durumuna, üzerinde güçlü yıllık sürgün taşımasına ve komşu dallarla çakışmamasına bakılmalıdır.
| Durum | Uygulama |
|---|---|
| Ocakta 6-8 sağlıklı ana dal var | Gereksiz dip sürgünleri temizlenir, ana dal sayısı korunur. |
| Bir ana dal kurumuş veya hastalıklı | Aynı yönde gelişen sağlıklı bir genç sürgün ikame dal olarak bırakılır. |
| Ocak içi çok sık ve karanlık | İçe bakan, üst üste gelen ve cılız dallar dipten çıkarılır. |
| Ocakta boşluk oluşmuş | Boşluğu dolduracak dışa bakan kuvvetli sürgün seçilir. |
Hangi sürgün bırakılır, hangisi alınır?
Dip sürgünlerinin tamamı zararlı değildir; ancak tamamının bırakılması da doğru değildir. Gelecekte yaşlı bir dalın yerini alacak sürgüne ihtiyaç varsa, ocağın boş kalan yönünde büyüyen, dışa bakan, dik gelişen, kabuğu sağlıklı ve hastalık belirtisi göstermeyen bir sürgün seçilir. Bu sürgün, birkaç yıl içinde ikame dal olarak ocağa kazandırılır.
Ocak içine doğru büyüyen, birbirine sürten, çok zayıf kalan, yatık gelişen, kök boğazını sıkıştıran, hastalık veya zararlı belirtisi taşıyan sürgünler bırakılmamalıdır. Ayrıca aynı noktadan çıkan birkaç sürgün içinden yalnızca en sağlıklısı ve doğru yönde olanı seçilmeli, diğerleri gençken temizlenmelidir. Gençken alınan sürgün hem daha az işçilik ister hem de ocağa daha az yara açar.
Sürgün seçimi yapılırken üretici şu soruyu sormalıdır: “Bu sürgün ileride ocağın dengesini düzeltecek mi, yoksa sadece sıklaştıracak mı?” Cevap sıklaştıracak yönündeyse sürgün temizlenmelidir. Cevap boşluğu dolduracak ve sağlıklı bir ana dala dönüşecek yönündeyse kontrollü şekilde bırakılabilir.
Dal seçimi sırasında çıkarılacak dallar
Verim budamasında ilk bakılacak dallar; kurumuş, kırılmış, hastalıklı, zararlı ile bulaşık, yaşlanmış, üst üste binmiş ve ocak içine yönelmiş dallardır. Bu dallar yalnızca verimsiz oldukları için değil, aynı zamanda ocağın ışık ve hava düzenini bozdukları için de çıkarılır.
Dal çıkarırken rastgele kesim yapılmamalıdır. Önce ocağın genel görüntüsüne bakılmalı, hangi dalın çıkarılacağı ve yerine hangi sürgünün bırakılacağı belirlenmelidir. Bir dal çıkarıldığında oluşacak boşluğun ocağın şeklini bozup bozmayacağı düşünülmelidir. Gerekiyorsa boşalan yöne yakın, iyi gelişmiş bir dip sürgünü ikame olarak bırakılır. Böylece ocakta birdenbire büyük boşluk oluşmaz ve verimde keskin düşüş yaşanma riski azalır.
Ocak dışına doğru aşırı uzamış dallar, komşu ocaklarla iç içe geçiyorsa kısaltılabilir. Ancak yalnızca uç kesimiyle sorun çözülmüyorsa, dalın yaşı ve konumu değerlendirilerek daha köklü bir yenileme planı yapılmalıdır. Özellikle yaşlı bahçelerde aynı yıl çok sayıda ana dalı kesmek yerine kademeli gençleştirme daha güvenlidir.
Zamanlama: Sonbahar, ilkbahar ve yaz başı işleri
Fındıkta esas budama dönemi, hasattan sonra bitkinin dinlenmeye yöneldiği ve yaprak dökümünün başladığı sonbahar-kış dönemidir. Karadeniz’de sahil, orta ve yüksek kesimlerde yaprak dökümü ve dinlenme başlangıcı aynı tarihe denk gelmez. Bu nedenle takvimden çok bahçenin durumuna bakılmalıdır. Yaprakların büyük ölçüde döküldüğü, bitkinin büyüme faaliyetinin yavaşladığı dönem ana dal seçimi için uygundur.
Dip sürgünü temizliği için yıl içinde en az iki dönem öne çıkar: Mayıs sonu-Haziran başı ve sonbahar. Mayıs-Haziran döneminde sürgünler henüz taze olduğu için temizlik daha kolaydır. Sonbaharda ise hasat sonrası bahçe daha net görülür; kurumuş, kırılmış, cılız ve içe bakan sürgünleri ayırt etmek kolaylaşır.
İlkbahar ve yaz başındaki yeşil budama daha çok şeklin korunması, gereksiz taze sürgünlerin alınması ve ocağın içinin havalandırılması için yapılır. Bu dönemde aşırı kesimden kaçınılmalıdır; çünkü bitki aynı zamanda meyve geliştirmekte, su ve besin ihtiyacı artmaktadır.
İkame dal mantığı: Yaşlı dalın yerini hazırlamak
Fındıkta sürdürülebilir verim için en önemli konulardan biri ikame dal planıdır. İkame dal, yaşlanan veya verimden düşen ana dalın yerine yetiştirilecek genç daldır. Bu dal, eski dal kesildikten sonra değil, mümkünse birkaç yıl önceden seçilip büyütülmelidir. Böylece ocak bir anda boş kalmaz.
İkame dal seçerken eski dalın bulunduğu yöne yakın, dışa doğru gelişen ve kuvvetli sürgün tercih edilmelidir. Ocağın içine doğru gelişen sürgün, kalın ve canlı görünse bile ileride iç kısmı kapatacağı için doğru seçim olmayabilir. İkame dal büyürken çevresindeki rakip sürgünler temizlenmeli, fakat genç dalı zayıflatacak aşırı kesimlerden kaçınılmalıdır.
Yaşlı bir dal kesileceği zaman önce o dalın ocağa katkısı değerlendirilmelidir. Üzerinde güçlü yıllık sürgün kalmamış, kabuğu yıpranmış, hastalık veya zararlı belirtisi taşıyan ve gölge yapan dal yenilemeye adaydır. Ancak aynı yıl ocaktaki tüm yaşlı dalları almak, bitkinin dengesini bozabilir. Kademeli yenileme, özellikle eğimli ve yaşlı bahçelerde daha emniyetlidir.
Kesim tekniği ve bahçe hijyeni
Dal ve sürgün seçiminde doğru karar kadar temiz çalışma da önemlidir. Kesimler mümkün olduğunca düzgün yapılmalı, kabuk yırtılmasına izin verilmemelidir. Budama aletleri keskin olmalı; hastalıklı ocaktan sağlıklı ocağa geçerken alet temizliğine dikkat edilmelidir. Özellikle bakteriyel yanıklık, dal kanseri, dalkıran ve uç kuruması görülen bahçelerde bu konu daha da önem kazanır.
Hastalık veya zararlı belirtisi taşıyan dallar bahçede yığın halinde bekletilmemelidir. Bu materyal, yerel tarım teşkilatının önerisine uygun biçimde bahçeden uzaklaştırılmalı veya imha edilmelidir. Sağlıklı budama artıkları ise parçalanıp uygun koşullarda çürütülerek organik maddeye katkı sağlayabilir. Ancak hastalık şüphesi varsa bu artıkların bahçede bırakılması doğru değildir.
Budamadan sonra ilaçlama gerekiyorsa ürün seçimi ticari isimle veya alışkanlıkla yapılmamalıdır. Fındıkta ruhsatlı bitki koruma ürünleri için güncel bilgi Bitki Koruma Ürünleri veri tabanından kontrol edilmeli ve il veya ilçe tarım müdürlüğünün önerisi alınmalıdır. Ruhsatlar ve kullanım koşulları değişebildiği için ezbere ürün, doz veya karışım uygulanmamalıdır.
Üreticinin bahçede uygulayabileceği pratik kontrol listesi
- Ocağa uzaktan bakın: Dallar her yöne dengeli dağılmış mı, ocak içi çok karanlık mı?
- Ana dal sayısını sayın: Sağlıklı ana dal sayısı 6-8 civarında mı, yoksa ocak fazla mı sık?
- Yaşlı ve hastalıklı dalları işaretleyin: Kuruyan, kırılan, zararlı belirtisi taşıyan dalları önce belirleyin.
- İkame sürgünü seçin: Boşluğu dolduracak dışa bakan kuvvetli sürgünü bırakın.
- Rakip sürgünleri alın: Aynı noktadan çıkan cılız ve içe bakan sürgünleri temizleyin.
- Bahçe hijyenini tamamlayın: Hastalıklı budama artıklarını bahçede bırakmayın.
Doğru sürgün ve dal seçimi tek seferlik bir işlem değil, her yıl tekrarlanan bir bakım alışkanlığıdır. Bahçede her ocak aynı kuvvette olmadığı için kararlar ocak ocak verilmelidir. Sahil kesimde gelişme daha erken başlayabilir, yüksek kesimde ise işlemler daha geç zamana kayabilir. En doğru sonuç için üretici kendi bahçesinin rakımını, çeşidini, dal yaşını, hastalık durumunu ve önceki yıl verimini birlikte değerlendirmelidir.