Fındık Budaması Ne Zaman ve Nasıl Yapılır?

Fındık budaması en uygun olarak hasattan sonra, bitki dinlenmeye girip yaprakların büyük bölümü döküldüğünde yapılır; Karadeniz koşullarında bu dönem çoğu bahçede ekim sonundan kış sonuna kadar uzar. İlkbaharda ise daha çok yeşil budama, filiz kontrolü ve dip sürgünü temizliği yapılır. Budamanın temel amacı, ocağı sıklaştıran, güneşi ve havayı kesen, hastalıklı, kuru, yaşlı ve verimsiz dalları çıkararak sağlıklı sürgün gelişimini desteklemektir.

Fındıkta budamanın amacı nedir?

Fındık, kök sürgünü verme eğilimi yüksek bir bitkidir. Ocak kendi haline bırakıldığında kısa sürede çok sayıda dip sürgünü, içe büyüyen dal ve birbirine sürtünen dalcık oluşur. Bu sıkışıklık, hem besin ve su rekabetini artırır hem de ocağın iç kısmında nemli ve gölgeli bir ortam meydana getirir. Sonuçta verim düşebilir, tane iriliği ve kalite olumsuz etkilenebilir, hastalık ve zararlıların barınması kolaylaşabilir.

Doğru budama ile ocağın şekli korunur, ana dallar dengeli kalır, genç ve verimli sürgünlerin gelişmesi teşvik edilir. Güneş alan, hava dolaşımı iyi olan ocaklarda hasat, gübreleme, yabancı ot mücadelesi ve hastalık-zararlı kontrolü de daha rahat yapılır. Budama yalnızca dal kesmek değil, bahçenin uzun yıllar verimli kalmasını sağlayan düzenli bir bakım işidir.

Budama ne zaman yapılmalı?

Fındıkta ana budama için genel zaman sonbahar aylarıdır. Hasat ve kurutma işleri bittikten sonra acele edilmeden, bitkinin vejetasyonunun yavaşladığı ve yaprakların büyük oranda döküldüğü dönem beklenmelidir. Birçok üretici için bu dönem ekim sonu, kasım ve aralık aylarına denk gelir. Uygun hava koşullarında budama kış aylarında ve mart ayına kadar sürdürülebilir.

Fındıkta iki temel dönemden söz edilebilir. Birincisi sonbahar-kış budamasıdır; ana dal seçimi, yaşlı ve hastalıklı dalların çıkarılması, ocak içinin açılması gibi esas işler bu dönemde yapılır. İkincisi ilkbahar budamasıdır; marttan itibaren başlayan bu dönemde daha çok yeşil sürgünlerin düzenlenmesi, şekil verme ve dip sürgünü kontrolü öne çıkar.

Sahil kesimlerde bitki gelişimi ve yaprak dökümü daha erken ya da daha uzun seyredebilir; yüksek kesimlerde ise soğuk, kar ve geç uyanma nedeniyle takvim birkaç hafta kayabilir. Bu nedenle takvime körü körüne bağlı kalmak yerine bahçenin durumuna bakılmalıdır. Yaprak dökümü, hava sıcaklığı, don riski, arazi eğimi ve toprak tavı birlikte değerlendirilmelidir.

Budamaya başlamadan önce bahçede neye bakılır?

Budamadan önce her ocak tek tek gezilmelidir. Kurumuş, kırılmış, hastalıklı, zararlı görmüş, yaşlanmış, ocağın içine doğru büyümüş, birbirine sürtünen ve üst üste binen dallar işaretlenmelidir. Özellikle dalkıran, uç kurutan, bakteriyel yanıklık veya dal kanseri şüphesi bulunan dallar normal dallardan ayrı değerlendirilmelidir. Bu dallar kesildikten sonra bahçede bırakılmamalı, üretim alanından uzaklaştırılmalıdır.

Budamada kullanılan makas, testere ve benzeri aletler keskin olmalıdır. Ezilmiş, parçalanmış ve yırtılmış kesim yüzeyleri bitkinin iyileşmesini zorlaştırır. Hastalık şüphesi olan ocaktan sağlıklı ocağa geçerken alet temizliğine dikkat edilmelidir. Entegre mücadele talimatlarında, özellikle hastalık bulunan bahçelerde budama aletlerinin ocaktan ocağa geçerken dezenfekte edilmesi önerilmektedir.

Budama öncesi yapılan en önemli hatalardan biri, ocağın verim durumuna bakmadan çok sert kesim yapmaktır. Bir yıl içinde aşırı dal çıkarılması bitkinin dengesini bozabilir. Çok sıkışık ve yıllardır bakımsız kalmış bahçelerde düzeltme işi bir sezona sıkıştırılmamalı, birkaç yıla yayılarak yapılmalıdır.

Ocak sistemi bahçelerde nasıl budama yapılır?

Karadeniz’de yaygın olan ocak sisteminde amaç, ana dalların sayısını ve yönünü dengede tutmaktır. Fındık Araştırma Enstitüsü yetiştirme tekniği bilgilerinde ocaklar arası mesafenin güneşlenme ve havalanma bakımından önemli olduğu, ocaktaki ana dal sayısının da gereğinden fazla artırılmaması gerektiği belirtilir. Uygulamada üretici, her ocağın her yönden ışık almasına ve iç kısmın çok sıkışmamasına dikkat etmelidir.

Budama sırasında önce dip sürgünleri ve gereksiz genç sürgünler temizlenir. Ardından kuru, kırık ve hastalıklı dallar çıkarılır. Daha sonra ocağın içine doğru büyüyen, üst üste binerek gölge yapan, birbirine sürtünen ve şekli bozan dallar kesilir. Yaşlanmış, verimden düşmüş ana dal çıkarılacaksa onun yerine aynı yönde gelişen sağlıklı bir kök sürgünü bırakılabilir. Böylece ocağın boş kalan tarafı zamanla doldurulur.

Kalın dal kesimlerinde kesim dipten ve düzgün yapılmalı, uzun kütük bırakılmamalıdır. Ancak gövdeye zarar verecek şekilde kabuk yırtılmasına da izin verilmemelidir. Dal bir hamlede koparılamayacak kadar kalınsa önce ağırlığı azaltacak yardımcı kesim yapılmalı, sonra dip kesimi tamamlanmalıdır. Kesilen dallar ocak altında yığın halinde bırakılırsa hastalık ve zararlı barınağına dönüşebilir.

Dip sürgünü temizliği ne zaman ve nasıl yapılır?

Dip sürgünü temizliği, fındıkta budamanın en önemli parçalarından biridir. Köklerden çıkan sürgünler kontrol edilmezse ana dalların besinine ortak olur, ocağı sıklaştırır, havalanmayı azaltır ve güneşlenmeyi engeller. Resmi fındık yetiştirme kaynaklarında dip sürgünlerinin sonbaharda ve mayıs sonu-haziran başı döneminde olmak üzere yılda en az iki kez temizlenmesi gerektiği belirtilir.

Sonbahar temizliğinde ocak çevresindeki gereksiz sürgünler alınır. İlkbahar sonu veya yaz başındaki temizlikte ise kıştan sonra yeniden çıkan sürgünler kontrol edilir. Bazı kaynaklarda mayıs ayında alınan dip sürgünlerinin, sağlıklı ve hastalıksız olmaları kaydıyla, ocak dibinde nemi korumaya yardımcı olacak şekilde değerlendirilebildiği belirtilir. Ancak hastalıklı, zararlı bulaşık veya odunsu artıklar bahçede bırakılmamalıdır.

Her dip sürgünü mutlaka yok edilmez. Eğer ocakta kurumuş, kırılmış, yaşlanmış veya hastalıklı bir ana dal çıkarılmışsa, boşalan yönde sağlıklı ve iyi konumlanmış bir sürgün bırakılabilir. Bu sürgün ileride ana dalın yerini alacak şekilde geliştirilir. Böylece ocak hem gençleşir hem de tek tarafa yığılmadan dengeli kalır.

Genç, verim çağındaki ve yaşlı bahçelerde budama farkı

Yeni tesis edilen bahçelerde ilk amaç şekil vermektir. Fidanlar dikim sistemine uygun olarak seçilir, zayıf ve uygunsuz sürgünler çıkarılır, ileride ana dal olacak sürgünler dengeli bırakılır. Bu dönemde yapılan hatalar, bahçenin ileriki yıllardaki şeklini ve işçilik kolaylığını etkiler. Bu nedenle genç bahçelerde aceleci ve sert budamadan kaçınılmalıdır.

Verim çağındaki ocaklarda amaç, bitkinin vegetatif gelişimi ile ürün yükü arasındaki dengeyi korumaktır. Kurumuş, kırılmış, cılız, içe büyüyen, ocak dışına aşırı uzayan ve gölge yapan sürgünler düzenli olarak alınır. Üst üste gelişen dallar dipten çıkarılarak ocak içi açılır. Bu budama her yıl hafif ve düzenli yapılırsa bahçe birdenbire ağır gençleştirme ihtiyacı duymaz.

Yaşlı ve verimden düşmüş bahçelerde gençleştirme budaması gündeme gelebilir. Ancak gençleştirme, bütün yaşlı dalları bir anda kesmek anlamına gelmez. Ocağın taşıyabileceği kadar dal çıkarılmalı, yerine bırakılacak sağlıklı sürgünler önceden seçilmelidir. Çok yaşlı, sık ve bakımsız bahçelerde yenileme planı birkaç yıla yayılmalı; eğim, çeşit, ocak aralığı, toprak gücü ve hastalık durumu dikkate alınmalıdır.

Hastalık, don ve zararlı görülen bahçelerde budama

Hastalıklı sürgün ve dallar budama sırasında özel dikkat ister. Entegre mücadele teknik talimatlarında hastalıklı sürgün ve dalların sağlam dokunun daha altından kesilerek uzaklaştırılması, hastalıklı bahçelerde budamanın yaz ve kış dönemlerinde yapılabilmesi ve alet dezenfeksiyonuna dikkat edilmesi önerilir. Bu nedenle dalda kanser, kuruma, akıntı, renk değişimi veya zararlı galerisi görülüyorsa kesim artıkları bahçede bırakılmamalıdır.

Don zararı görülen bahçelerde budamada acele edilmemelidir. Donun hemen ardından hangi göz ve sürgünün canlı kaldığını anlamak zor olabilir. Fındık Araştırma Enstitüsü değerlendirmelerinde, don sonrasında zarar gören kısımların mayıs-haziran döneminde daha net görülebileceği ve bu döneme kadar budamadan kaçınılması gerektiği vurgulanır. Bu tür yıllarda önce bitkinin toparlanma gücü gözlenmeli, sonra kuru ve ölü kısımlar ayıklanmalıdır.

Budama, ilaçlamanın yerine geçmez; fakat hastalık ve zararlı baskısını azaltan güçlü bir kültürel önlemdir. Bahçe içi hava dolaşımı artınca nem azalır, ilaçlama gerekiyorsa kaplama daha düzgün olur, zararlı dalların uzaklaştırılmasıyla bulaşma kaynakları azaltılır. Kimyasal mücadele gerekiyorsa ticari ürün adı, doz ve karışım konusunda yalnızca güncel Bitki Koruma Ürünleri veri tabanı ve il/ilçe tarım müdürlüğü tavsiyesi esas alınmalıdır.

Budama sonrası bakım ve sık yapılan hatalar

Budama bittikten sonra kesilen dallar ve hastalıklı artıklar bahçeden çıkarılmalıdır. Sağlıklı ince artıklar, üreticinin uygulama imkânına göre parçalanıp organik maddeye dönüştürülebilir; ancak bulaşık materyal kompost veya malç amacıyla kullanılmamalıdır. Sonbaharda budama ile birlikte toprak ve yaprak analizi planı da gözden geçirilmelidir. Gübreleme, resmi takvimlerde de belirtildiği gibi analiz sonucuna ve teknik tavsiyeye göre yapılmalıdır.

Budamada en sık yapılan hatalar şunlardır: ana dal sayısını gereğinden fazla artırmak, dip sürgünlerini yıllarca temizlememek, bir yılda çok sert budama yapmak, ocak içini tamamen kapalı bırakmak, kalın dalları yırtarak kesmek, hastalıklı dalları bahçede bırakmak ve aynı aletle ocaktan ocağa temizlik yapmadan geçmek. Bu hatalar verim düşüklüğü, kalite kaybı ve hastalık riskini artırabilir.

Pratik bir kontrol için budama sonrası ocağa birkaç adım geriden bakılmalıdır. Ocak her yönden dengeli görünmeli, iç kısım tamamen karanlık kalmamalı, ana dallar birbirine sürtmemeli, bakım ve hasat için giriş kolay olmalıdır. Fındıkta iyi budama, ağacı çıplak bırakmak değil; verimli, genç ve sağlıklı sürgünlere yer açmaktır.

Kısa uygulama tablosu