Fındık patozu seçimi, bahçenin ürün miktarına, harman yerinin durumuna, kullanılacak güç kaynağına ve makinenin taneyi kırmadan zuruftan ayırma başarısına göre yapılmalıdır. En doğru patoz; fındığın çeşidine ve iriliğine uygun elek ayarı yapılabilen, sağlam, güvenlik korumaları bulunan, yedek parçası bulunabilen ve iş yoğunluğunu zamanında karşılayabilen patoztur.
Fındık patozu ne işe yarar?
Fındık hasattan sonra zuruflu halde uzun süre bekletilmemelidir. Zuruf nemli kaldığında bozulma ve kızışma riski artar; bu nedenle fındığın mümkün olduğunca kısa sürede zuruftan ayrılması gerekir. Fındığı zurufundan ayırma işlemine harmanlama denir ve Karadeniz’de bu işin ana makinesi patoztur.
Fındık Araştırma Enstitüsü’nün harman teknolojisi bilgilerinde, Türk fındık çeşitlerinin zuruf yapısı nedeniyle elle veya makineyle hasat edilmiş ürünün patozlama işlemine ihtiyaç duyduğu belirtilir. Aynı kaynakta patozların 1970’li yılların başından itibaren kullanılmaya başlandığı ve harman süresinde 4-9 günlük kısalma sağladığı ifade edilir. Bu bilgi, patozun yalnızca işçilik kolaylığı değil, kaliteyi korumada da önemli bir araç olduğunu gösterir.
Ancak patoz tek başına kalite garantisi değildir. Patoz öncesinde fındığın doğru olgunlukta toplanması, zuruflu ürünün yığın halinde kızışmaması, patoza uygun nemde verilmesi ve patozdan çıkan fındığın hızlıca kurutulması gerekir. Ayarı bozuk, aşırı yıpranmış veya kapasitesinden fazla beslenen bir patoz; kırık, çizik, kabuk çatlağı, fazla zuruf kalıntısı ve yabancı madde sorunlarını artırabilir.
Fındık patozu türleri nelerdir?
Piyasada üreticinin ihtiyacına göre farklı yapı ve güç kaynaklarında patozlar bulunur. Seçim yaparken sadece “büyük makine daha iyidir” diye düşünmemek gerekir. Küçük bahçe, dar yol, eğimli arazi, ortak kullanım veya hizmet işi gibi durumlarda uygun tip değişir.
1. Sabit tip patozlar
Sabit tip patozlar genellikle harman yerinde kurulu çalıştırılan makinelerdir. Küçük ve orta ölçekli üreticiler için, ürün harmana taşınıp aynı noktada işlenecekse uygundur. Bu tiplerde makinenin dengeli zemine oturması, besleme ağzının güvenli olması, elek ve fan ayarının kolay yapılması önemlidir.
2. Traktör kuyruk miliyle çalışan patozlar
Traktör kuyruk miliyle çalışan patozlar, elektrik altyapısının zayıf olduğu köylerde ve gezici hizmet veren işletmelerde yaygındır. Güçlü çalışmaları avantajdır; fakat kuyruk mili, şaft, kayış ve kasnak güvenliği ihmal edilmemelidir. Mafsallı mil muhafazası, koruyucu kapaklar ve çalışma alanındaki mesafe bu tiplerde daha da önem kazanır.
3. Elektrik motorlu patozlar
Elektrik motorlu patozlar, uygun elektrik bağlantısı olan harman yerlerinde daha sessiz ve düzenli çalışma sağlayabilir. Yakıt ve traktör ihtiyacını azaltması avantajdır. Buna karşılık motor gücü, elektrik tesisatının kaldırabileceği yük, kablo güvenliği ve nemli ortamda elektrik kaçağı riski mutlaka kontrol edilmelidir.
4. Römorklu veya gezici patozlar
Römorklu ya da gezici patozlar, birden fazla üreticiye hizmet veren kişiler için uygundur. Köy içinde harmandan harmana taşınabilir. Bu tiplerde yol güvenliği, makinenin römork üzerinde sabitliği, çalışma sırasında takozlama ve eğimli zeminde devrilme riski dikkate alınmalıdır.
5. Ayırma ve temizleme donanımı gelişmiş patozlar
Bazı patozlarda fan, elek, savurma ve ayırma düzenleri daha gelişmiştir. Amaç, fındığı zuruftan ayırırken boş tane, toz, yaprak ve zuruf kalıntısını azaltmaktır. Bu makineler özellikle ticari patoz hizmetinde veya yüksek ürün miktarında avantaj sağlayabilir; ancak ayarları doğru yapılmadığında iyi makine de tane kırabilir.
Patoz seçerken kapasite nasıl düşünülmeli?
Kapasite, patoz seçiminde önemlidir; fakat tek başına yeterli ölçü değildir. Bir makinenin saatte çok ürün işlemesi, eğer fındığı kırıyor veya iyi temizlemiyorsa üreticiye zarar verebilir. Kapasiteyi değerlendirirken yıllık ürün miktarı, harman süresinin kısalığı, işçi bulunabilirliği, yağış ihtimali ve komşulara hizmet verilip verilmeyeceği birlikte düşünülmelidir.
Küçük üretici için çok yüksek kapasiteli makine almak çoğu zaman ekonomik olmayabilir. Böyle durumlarda komşularla ortak kullanım, kooperatif imkânı veya güvenilir gezici patoz hizmeti daha mantıklı olabilir. Büyük üretici veya hizmet işi yapan kişi ise daha dayanıklı şase, hızlı ayarlanabilir elek, güçlü fan, kolay bakım ve yedek parça erişimine öncelik vermelidir.
Karadeniz’de sahil, orta ve yüksek kesimlerde hasat zamanı ve harman yoğunluğu aynı değildir. Sahil kesimde iş daha erken sıkışırken yüksek kesimde sezon biraz daha geç uzayabilir. Bu nedenle patoz hizmeti alınacaksa sıra planı hasattan önce yapılmalı; makine alınacaksa kendi bölgenizdeki yoğun günlerde işi yetiştirip yetiştiremeyeceği sorulmalıdır.
Tane kırma ve kalite açısından hangi özellikler önemli?
İyi bir patozun temel görevi, fındığı zuruftan ayırırken taneyi kırmamak ve kabukta gereksiz çatlak oluşturmamaktır. Tarım ve Orman Bakanlığı kaynaklarında patoz işlemi sırasında makine ayarlarının fındığın çeşidine ve büyüklüğüne uygun yapılması, çizik ve çatlakların oluşmaması için dikkat edilmesi gerektiği vurgulanır.
Fındık Entegre Mücadele Teknik Talimatı’nda da patozlama sırasında kırılmaları önlemek için çeşitlere uygun elek kullanılmasına dikkat edilmesi gerektiği belirtilir. Bu nedenle patoz seçerken şu noktalar aranmalıdır:
- Elek değişimi kolay olmalı: Tombul, Çakıldak, Sivri veya karışık ürünlerde irilik farklılığı olabilir.
- Besleme düzeni kontrollü olmalı: Bir anda fazla ürün verilmesi kırığı ve tıkanmayı artırır.
- Fan ayarı yapılabilmeli: Zayıf fan kalıntı bırakır, aşırı fan sağlam taneyi savurabilir.
- Çıkışta ürün temizliği gözlenebilmeli: Zuruf, taş, toprak ve boş tane oranı kontrol edilmelidir.
- Aşınan parçalar değiştirilebilir olmalı: Elek, kayış, bıçak, yatak ve rulman gibi parçalar bakım ister.
Patoz denemesi yapılırken yalnızca makinenin sesine veya hızına bakılmamalıdır. Çıkan üründen avuç örneği alınmalı; kırık, çatlak, çizik, zuruf kalıntısı ve boş tane durumu incelenmelidir. Eğer fındık çeşidi karışık hasat edilmişse ayar yapmak zorlaşır. Bu yüzden erkenci ve geççi çeşitlerin ayrı hasat edilmesi, patoz ayarını da kolaylaştırır.
Harman yeri ve patozlama zamanı
Patozun verimli çalışması için harman yeri doğru hazırlanmalıdır. Zuruflu fındık kalın yığın yapılmamalı, kızışmaya fırsat verilmemeli ve toprakla temas azaltılmalıdır. Entegre mücadele talimatında harmana getirilen fındıkların uygun zeminde serilerek birkaç gün soldurulup patoza verilmesi, tane haline gelen fındığın ise ince tabaka halinde kurutulması önerilir. Giresun İl Tarım ve Orman Müdürlüğü de harman zeminin kuru olması, ıslak zemin ve toprak üzerine zuruf dökülmemesi, patozlanan fındığın derhal kuru harmana serilmesi gerektiğini bildirir.
Bununla birlikte her ürün soldurma ister diye kesin bir kural yoktur. Olgunlaşmış ve zurufu ayrılmaya uygun fındıklar hasattan hemen sonra patoza verilebilir. Bazı çeşitlerde veya nemli koşullarda zuruf zor ayrılıyorsa kısa süreli soldurma gerekebilir. Soldurma yapılacaksa temiz zemin veya branda kullanılmalı, sergi havalandırılmalı, naylonla hava almayacak şekilde kapatma yapılmamalıdır.
| Kontrol noktası | Üretici neye bakmalı? |
|---|---|
| Ürün nemi ve zuruf durumu | Çok yaş ürün ayrılmayabilir; fazla bekleyen ürün kızışabilir. |
| Elek uyumu | Çeşide ve tane iriliğine göre kırık oluşumu kontrol edilmelidir. |
| Fan ve temizlik | Zuruf kalıntısı, toz, boş tane ve sağlam tane kaybı gözlenmelidir. |
| Güvenlik kapakları | Kayış, kasnak, şaft ve dönen miller açıkta olmamalıdır. |
| Servis ve parça | Sezon ortasında arıza için yedek parça bulunabilmelidir. |
Güvenlik: Patoz kazalarını önlemek için temel kurallar
Patoz, hızlı dönen parçalara sahip bir tarım makinesidir. Bu nedenle iş güvenliği, kapasite kadar önemlidir. Tarım makineleri kullanım güvenliği yayınlarında; kuyruk mili ve dönen millerin muhafazasız çalıştırılmaması, çalışan makinede ayar ve bakım yapılmaması, tıkanma giderilirken hareketin tamamen durdurulması, bol elbiseyle makineye yaklaşılmaması gibi temel kurallar vurgulanır.
- Makine çalışırken el, sopa veya kürekle besleme ağzına müdahale edilmemelidir.
- Tıkanma olduğunda traktör veya motor durdurulmalı, hareketli parçaların tamamen durması beklenmelidir.
- Şaft, kayış, kasnak ve fan koruyucuları sökülmüş makine çalıştırılmamalıdır.
- Çocuklar, izleyiciler ve işi olmayan kişiler çalışma alanından uzak tutulmalıdır.
- Makine eğimli yerde çalışacaksa takozlama ve sabitleme yapılmalıdır.
- Operatör bol kıyafet, sarkan ip, atkı ve gevşek eldiven kullanmamalıdır.
- Gece çalışılacaksa yeterli aydınlatma sağlanmalı; yorgunlukla makine kullanılmamalıdır.
Yeni veya ikinci el patoz alırken güvenlik korumalarının yerinde olması pazarlık konusu yapılmamalıdır. Koruması sökülmüş, titreşimi fazla, kayışları açıkta, şaft muhafazası eksik makineler kısa sürede iş bitirse bile ciddi yaralanma riski taşır.
Yeni mi, ikinci el mi, hizmet mi?
Yeni patoz almak; garanti, yedek parça ve teknik destek açısından avantaj sağlar. Ancak her üretici için ekonomik olmayabilir. Yıllık ürün miktarı düşükse makine alım bedeli, bakım, depolama, yakıt veya elektrik gideri düşünülmelidir. Ortak kullanımda ise makinenin kimin tarafından bakılacağı, sezon sırası ve arıza masrafı baştan konuşulmalıdır.
İkinci el patoz alınacaksa yalnızca dış boya durumuna bakılmamalıdır. Deneme çalışması istenmeli; titreşim, rulman sesi, kayış durumu, elek aşınması, fan dengesi, şase çatlağı ve çıkış ürününün temizliği kontrol edilmelidir. Makinenin daha önce taşlı, topraklı veya çok ıslak ürünle çalıştırılıp çalıştırılmadığı da önemlidir.
Gezici patoz hizmeti alınacaksa operatörün tecrübesi, makinenin ayar yapıp yapmadığı, fındığı fazla kırıp kırmadığı ve harmana zamanında gelip gelmediği araştırılmalıdır. Patoz sırası gecikecekse zuruflu fındığın yığın halinde bekletilmemesi için serme, havalandırma ve yağmurdan koruma planı yapılmalıdır.
Patozdan sonra yapılacak işler
Patozdan çıkan fındık işlenmiş sayılmaz; asıl kaliteyi kurutma ve temizlik tamamlar. Patozlanan fındık derhal kuru zemine veya uygun sergiye alınmalı, ince serilmeli ve sık sık karıştırılmalıdır. Entegre mücadele talimatında tam kuruyan kabuklu fındıkta nemin yüzde 12’yi, iç fındıkta yüzde 6’yı geçmemesi gerektiği belirtilir. Kurutma sıcaklığı kullanılan yapay kurutma sistemlerinde 40°C’yi geçmemelidir.
Kuruyan fındık vantilatör, eleme ve elle seçme ile boş, kırık, çürük, taş, toprak ve zuruf kalıntılarından ayrılmalıdır. Sıcak fındık hemen çuvallanmamalı; çuvallama serin saatlerde yapılmalı ve ürün hava alabilen çuvallarda, temiz, kuru, tahta zeminli veya paletli depoda saklanmalıdır. Böylece patoz seçimiyle başlayan kalite çabası, satışa kadar korunmuş olur.